Hjįmišjusveiflan. Ķsaldir og hlżskeiš - I -

Meš um žaš bil 100.000 įra millibili veršur sólgeislun žaš mikil aš hiti lofthjśpsins nęr aš įorka aš bręša mest allan ķs į yfirborši jaršar.  Ašeins lķtill hluti Gręnlandsjökuls stendur žį eftir.   Įstęšur žessa eru hįttbundnar sveiflur ķ afstöšu jaršar og sólar eša svokölluš hjįmišjusveifla žar sem braut jaršar fer frį žvķ aš vera nęr hringlaga um sólu yfir ķ žaš aš vera sporöskjulaga.  Mešfylgjandi mynd skżrir hjįmišjusveifluna įgętlega og sżnir vel aš fjarlęgš jaršar frį sólu tekur žó nokkrum breytingum. 

orbit_eccentricity_1Munur mestu og minnstu inngeislunar sólarinnar ķ žessari 100.000 įra vegferš er hvorki meira né minna en 6% og hefur ķ för meš sér grķšarleg įhrif į loftslag jaršar og į mikinn žįtt ķ aš skapa sveiflu į milli ķsalda  og hlżskeiša.  Fleira kemur žar til sem ekki veršur rakiš ķ žessum pistli.  

Mikli skiptir upp į žį geislun sem nżtist ķ upphitun lofhjśpsins aš žegar jöršin er nęst sólu į įrlegri vegferš sinni sé jafnframt hįsumar į noršurhveli jaršar.  Hvers vegna skyldi žaš skipta svo miklu ?  Jś yfirborš hinna stóru meginlanda Asķu og N-Amerķku hlżnar um 10 sinnum hrašar en sjórinn į sömu breiddargrįšur.  Žaš hefur žį lķka ķ för meš sér aš meginlöndin kólna hrašar aš vetrinum en hafsvęšin.  Hiš landrķka noršurhvel bregst į annan hįtt viš sama skammti af sólgeislun en sušurhveliš sem er aš verulegum hluta haf.

HlżskeišFyrir 16.000 til 6.000 įrum var geislun sólar bęši meiri ķ heild sinni en nś er vegna hagstęšari legu sporbaugsins og noršurhveliš lį betur viš aš sumarlagi (var nęr) en nś er.  Žaš įsamt auknum gróšurhśsįhrifum sem verša žegar hafiš gefur frį sér uppleyst CO2 um leiš og tekur aš hlżna dugši til aš bręša aš mestu ķsfarg sķšasta jökulskeišs. Reyndar gott betur žvķ fyrir um 5.000 įrum var talsvert hlżrra en nś er m.a. į Ķslandi, žegar birki var śtbreitt um land allt og jöklar voru litlir og sumir hurfu alfariš eins og tališ er aš hafi veriš örlög Langjökuls (rannsóknir Įslaugar Geirsdóttur o.fl.)

Ašrar hįttbundnar sveiflur m.a. į möndulįs jaršar og hefur umferšartķma um 22.000 įr į sinn žįtt ķ jöklun og um 10.000 įra hlżskeišum į milli jökulskeiša.  Fariš er aš sķga į heldur į hlżskeišiš sem nįši hįmarki fyrir um 7.000 til 8.000 įrum (rauši ferillin į lķnuritinu) og stefnir jöršin allra nęstu įržśsundin hrašbyri inn ķ nżtt jökulskeiš.

En aukin gróšurhśsaįhrif af mannavöldum gętu hęgt verulega į žeirri vegferš eša jafnvel snśiš henni viš.  Rannsóknir benda jafnvel til žess aš ķ raun hafi tekiš aš hlżna aš mannavöldum vegna aukinna gróšurhśsįhrifa mun fyrr en almennt er įlitiš. Fyrir um 5.000 įrum hófst akuryrkja aš rįši og kom aukning metangass žar nokkuš viš sögu auk skógareyšingar į svęšum sem tekin voru til ręktunar.  Vitanlega hlżnaši af žessum völdum hęgt ķ fyrstu en žó klįrlega ef miš er tekiš af hęgfara minnkandi heildarsólgeislun vegna hįttbundinna sveiflna sem fyrr er getiš.  Meira um žetta sķšar. 


Athugasemdir

1 Smįmynd: Įgśst H Bjarnason

Fróšlegur pistill Einar.  Fyrir įratug skrifaši ég eitthvaš um svipaš mįl hér (sķšast breytt 12.11.“98): Įhrif innbyršis afstöšu jaršar og sólar į hitastig. Ķsaldir og önnur óįran...

Myndin er śr žeim pistli.

Kenning Milankowitch

Įgśst H Bjarnason, 17.4.2008 kl. 07:26

2 Smįmynd: Einar Sveinbjörnsson

Sęll Įgśst !

Žessar fyrirtaks myndir žķnar hef ég margsinnis notaš ķ kennslu og hjįmišjuhgtakiš er fengiš śr žinni smišju.

Kvešja

Einar Sv 

Einar Sveinbjörnsson, 17.4.2008 kl. 08:28

3 Smįmynd: Óskar Žorkelsson

mjög fróšlegt og gaman aš lesa.. takk fyrir žetta.

Óskar Žorkelsson, 17.4.2008 kl. 10:56

4 identicon

Žakka žér(og Įgśsti)fyrir frįbęrlega athyglisverša lesningu,mikill og upplżsandi fróšleikur,takk,takk.

Nśmi (IP-tala skrįš) 18.4.2008 kl. 00:04

5 Smįmynd: Birna M

Kęrar žakkir fyrir žetta

Birna M, 18.4.2008 kl. 10:01

6 Smįmynd: Siguršur Žór Gušjónsson

Gaman vęri aš žś geršir einhvern tķma śtekt į "litlu ķsöldinni" og hlżindunum viš upphaf Ķslandsbyggšar.

Siguršur Žór Gušjónsson, 18.4.2008 kl. 19:37

7 identicon

Sęll Einar ... nś segiršu:

"og stefnir jöršin allra nęstu įržśsundin hrašbyri inn ķ nżtt jökulskeiš"

en žann 13. aprķl sķšastlišinn sagširšu:

"En žaš er skošun eša fullyršing Björns Hróarssonar: "Žvķ er mun lķklegra ... til langs tķma litiš .. aš žaš muni kólna į Ķslandi en hlżna" sem ég ętla mér aš velta vöngum hér į nęstunni ķ sérstökum pistli, ž.e. hvers vegna viš erum einmitt ekki aš stefna inn ķ ķsöld eins og langtķmaķsaldarsveiflan gefur réttilega til kynna."

Skil ég žig rétt aš žann 13. aprķl sķšastlišinn taldiršu okkur ekki vera aš stefna inn ķ nżtt jökulskeiš en nś viku sķšar
segiršu okkur stefna "hrašbyri inn ķ nżtt jökulskeiš"??

Ertu ekki kominn eitthvaš ķ mótsögn viš sjįlfan žig ... hvķ breyttust svo skošanir žķnar??

Björn Hróarsson (IP-tala skrįš) 19.4.2008 kl. 11:25

8 Smįmynd: Sveinn Atli Gunnarsson

Björn

Ķ nęstu setningu į eftir stendur: "En aukin gróšurhśsaįhrif af mannavöldum gętu hęgt verulega į žeirri vegferš eša jafnvel snśiš henni viš." Žaš vęri žvķ mikil bót ķ aš lesa allann pistilinn.

Ég skil žetta svo, aš žegar talaš er um aš jöršin "stefni" hrašbyri inn ķ jökulskeiš, žį ętti jöršin samkvęmt hjįmišjusveiflunni, aš vera į leiš inn ķ jökulskeiš. En žaš er nś sitthvaš sem bendir til aš aukin gróšurhśsaįhrif gętu haft įhrif į žessa langtķmatilhneigingu jaršar, eins og Einar bendir į.

Einar

Takk fyrir góšan pistil aš vanda. 

Sveinn Atli Gunnarsson, 19.4.2008 kl. 20:23

9 identicon

Sęll Einar

Žetta er įgętur pistill, og myndin er góš.  Ég get žó ekki alveg samžykkt oršalagiš  ķ inngangnum hjį žér, t.d.

"Meš um žaš bil 100.000 įra millibili veršur sólgeislun žaš mikil aš hiti lofthjśpsins nęr aš įorka aš bręša mest allan ķs į yfirborši jaršar.  [ ... ] Munur mestu og minnstu inngeislunar sólarinnar ķ žessari 100.000 įra vegferš er hvorki meira né minna en 6%"

 Žaš er mikilvęgt aš nota nįkvęmt oršfęri hér, sólgeislunin veršur ķ sjįlfu sér ekki meiri. Hśn dreifist hinsvegar öšruvķsi milli įrstķša en fyrr. Ķsaldarkenning Milankovich notaši žrjį žętti, breytingar į žvķ sem žś kallar hjįmišju, į möndulhalla, og svo framrįs vorpunktar (sem er samsettur śr žvķ sem žś kallar möndulveltu  auk  hęgs snśnings į sporbaugi jaršar).  

Einungis einn žessara žįtta hefur įhrif į heildarinngeislun frį sólinni, ž.e. žį orku sem jöršin fęr frį sólinni į įrsgrundvelli. Žessi žįttur  er aflögun brautarinnar eša hjįmišjan. Eins og myndin sżnir žį er aflögunarstušullinn į bilinu 0 til 5% en ef žaš er reiknaš yfir ķ heildarinngeislun į įrsgrundvelli eru įhrifin um 0.4% breyting į inngeislun. Sumsé smotterķ.

Milankovich kenningin er nefnilega ekki saga žess hvernig jöršin fęr mismikla geislun frį sólinni, heldur hvernig geislunin dreifist mismunandi į įrstķšir į noršurhveli jaršar, žar sem breytingar į inngeislun aš sumarlagi  hefur įrhif į vöxt og višgang jökulhvelja. Og žaš er rétt sem žś segir ķ pistli žķnum aš  žessar breytingar eru  verulegar (žaš mį finna stęrri tölur en 6%  ef skošaš er lengra aftur ķ tķmann, sjį t.d. mynd 2 ķ http://www.springerlink.com/content/4k73q8r108vt2511/)

Mér hefur alltaf žótt žetta alveg stórmerkilegt atriši, aš žaš aš dreifa geislum sólar į milli įrstķša og svęša geti haft svona mikil įhrif, žegar heildarmagniš sem jöršin fęr breytist  ekki (amk. ekki fyrr en ķshvel myndast og hafķsžekja stękkar og speglun frį jöršinni eykst til muna, - en žaš er önnur saga). Žetta er žannig gjörólķkt auknum gróšurhśsaįhrifum, en aukiš geislunarįlag vegna aukningar gróšurhśsalofttegunda ķ lofthjśpnum er allra  įrstķša fyrirbęri.

Įstęša žess aš ég er meš žessa smįmunasemi er aš nemar nota sķšuna žķna sem heimild, og žaš er mikilvęgt aš ekki sé hęgt aš misskilja hvaš žś ert aš segja. Til aš losna viš žrasara eins og mig žarftu aš setja "aš sumarlagi į noršurhveli" fyrir framan viš sólgeislun  ķ inngangsmįlsgreinunum tveimur.

Annaš atriši sem ętti aš vekja įhuga žeirra sem hafa įhuga į žvķ hvort viš stefnum hęgt og bķtandi aš lokum hlżskeišs og nżrrar ķsaldar eru breytingarnar sem verša ķ inngeislunarferlunum žegar hjįmišjan veršur hverfandi (ž.e. braut jaršar um sólu veršur nįnast hringlaga). Žegar žetta gerist slökknar nįnast į įhrifum framrįsar vorpunktarins, ž.e. 22.000 įra sveiflann dettur śt, og einungis 40.000 įra sveifla möndulhalla veršur eftir. Žaš ętti aš breyta verulega žeirri žvingun sem hefur knśiš fram jökulskeiš meš 100.000 įra millibili ķ tęp milljón įr.  Aušvita eru kringumstęšur žegar  verulega breyttar sökum stóraukins geislunarįlags aukinna gróšurhśsaįhrifa.  En žaš er önnur saga.

Halldór Björnsson (IP-tala skrįš) 27.4.2008 kl. 22:56

Höfundur

Einar Sveinbjörnsson
Einar Sveinbjörnsson
Veðurfræðingur og veðurdellukall. Á þessari síðu verður aðeins fjallað um veður frá ýmsum sjónarhornum.

Heimsóknir

Flettingar

  • Ķ dag (18.11.): 6
  • Sl. sólarhring: 12
  • Sl. viku: 69
  • Frį upphafi: 1761405

Annaš

  • Innlit ķ dag: 5
  • Innlit sl. viku: 57
  • Gestir ķ dag: 5
  • IP-tölur ķ dag: 5

Uppfęrt į 3 mķn. fresti.
Skżringar

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband