CO2 - framtíðin í okkar höndum

Má til með að berja mér aðeins á brjóst. Þá er það komið út þemahefti Námsgangastofnunar um loftlagsbreytingar og hugsað er fyrir unglingastig grunnskólans.  Ekkert námsefni á íslensku hefur verið aðgengilegt grunnskólanemum um loftslagsmál og veðurfarsbreytingar og vona ég að þetta hefti geti komið að gagni.   Eins og gefur að skilja var talsvert legið yfir textanum, hann má ekki vera of langur og útskýringar helst á lipru og einföldu máli og vel valdar myndir og teikningar til stuðnings.

Hugmynd mín alveg frá upphafi var sú að varpa ljósi á sveiflur í veðurfari jafnhliða loftslagsbreytingum af völdum auknum gróðurhúsaáhrifum. Námsgagnastofnun tók vel í þá nálgun frá upphafi og samstarf okkar gekk afskaplega vel.  Sá stakkur var sniðinn að láta hverja opnu standa sjálfstætt, að á hverri þeirra væri ákveðið umfjöllunarefni, sem raðaðist nokkuð eðlilega frá upphafi til loka þemaheftisins.

Teiknararnir hjá PORT-hönnun, þau Edda og Kári, eiga stóran þátt í því hversu vel hefur tekist til.  Efnið lifnar við í höndum þeirra og útlitshönnun og teikningar líkjast ekki neinu sem maður hefur séð til þessa í námsbók hérlendis.  

Opna úr bókinni hér að neðan er af kynningarsíðu Námsgagnastofnunar og þess má geta að þemaheftið CO2 er hluti námsefnis um loftslagsbreytingar sem efnt var til í samvinnu Námsgagnastofnunar og umhverfisráðuneytisins.  M.a. hefur verið þýdd kennslumynd um gróðurhúsaáhrif og loftslagsbreytingar. 

 

 

Framsetning á spá - til fyrirmyndar

Danska Veðurstofan tilkynnti í dag að nú sé búið að útfæra spákerfi þeirra sem kallast byvær og er ein tegund staðspáa fyrir þorp og bæi á Grænlandi.

Sjálfur fer ég ekkert í grafgötur með það að framsetning Dana á spágögnum næstu tvo dagana  er hvergi skýrari og auðskiljalegri heldur en í þessu kerfi.  Spágögnin eru kalmansíuð fyrir a.m.k. bróðurpart þessara staða og því einu skrefi ofar í gæðum en þegar spágögnin er tekin beint úr líkaninu.

Það er ekki síst það að tímaupplausnin skuli vera 3 tímar, táknin efst eru skýr og góður greinarmunur birtu og myrkurs.  Dægursveifla hitans kemur vel fram svo og úrkoma, upphaf hennar og endir sé um samfellda úrkomu að ræða.  Þá er spáð styrki mestu vindhviðu ofan á meðalvindinum, en ekki hef ég á takteinum þá aðferð sem beitt er við að reikna hviðuna.  Ein og gefur að skilja er vindhviðan annars eðlis undir háum Grænlandsjöklinunum heldur en á flatlendi Sjálands og Jótlands. 

Mér hefur þótt vanta hjá Veðurstofunni frekari þróun á staðspánum sem þar eru, en frá stóru breytingunum sem gerðar voru á vefnum 2006 (ef mig misminnir ekki).  Ekkert er því tæknilega til fyrirstöðu að auka tímaupplausn og framsetningu, notendum til enn frekari hagsbóta. 

Hér að neðan er kort sem sýnir þá staði á Grænlandi þar sem hægt er að fá þessar staðspár.

Góuþrælsveðrið 1685

Í dálki Morgunblaðsins; þetta gerðist.... í dag má lesa litla klausu um Góuþrælsveðrið 9. mars 1685. Álitið er að í þessum illviðri einu hafi farist um 136 menn, flestir í sjóróðrum.  Veturinn sjálfur var kallaður mannskaðavetur og átti Góuþrælsveðrið eins og gefur að skilja mestan þátt í þeirri nafngift, en talið er að 19 skipstapar hafi orðið allt þetta ár.

Þennan afdrifaríka dag týndust  fjórir teinæringar frá Vestmannaeyjum og með þeim 52 menn, 11 manns fórust á báti frá Eyrarbakka og sjö skip fórust sem gerð voru út frá Stafnesi og þrjú frá Garði.   Sagt er í umfjöllun um þetta ár í Árferði á Íslandi í 1.000 ár eftir Þorvald Thoroddsen að 47 lík hefði rekið á land í Garði og Miðnesi og jarðsett voru við Útskálakirkju tveimur dögum eftir skipskaðann mikla. Þá fórst einnig skip norður í landi þennan dag sem gert var úr frá Tjörnesi og einnig urðu sex menn úti í Reykjadal í Þingeyjarsýslu. 

Hið ógurlega veður sem um ræðir var útsynningsrosi, eða suðvestanillviðri.  Ýmislegt bendir til þess að veðrið hafi skollið skyndilega á, að lægð hafi myndast í jökulköldu lofti yfir Grænlandshafi.  Hún hafi síðan dýpkað hratt, farið um Grænlandssund eða þess vegna yfir landið norðvestanvert og valdið snöggu vestanskoti norðanlands. Þetta er vitanlega tilgáta mín, en ef um hefðbundið útsynningsveður hefði verið að ræða í kjölfar SA-áttar með snjókomu eða blota verður að teljast ólíklegt að bátarnir hefðu yfir höfuð róið.  Vísast hefur verið gott veður að morgni og SV eða V-veður skyndilega brostið á.  Mörg dæmi eru um slík óveður, jafnvel með mannsköðum suðvestanlands  einmitt á þessum árstíma. 

En maður staldrar aðeins við dagsetninguna 9. mars, sem þá var sagður vera góuþræll, þ.e. síðasti dagur góunnar. Yfirleitt er nú góuþrællinn á almanakinu um eða rétt fyrir vorjafndægur. Þá verður að hafa í huga að þegar þetta gerðist 1685 var júlíanska tímatalið í gildi hér á landi.  Árið 1700 var hið gregoríanska innleitt og kom 28. nóvember í stað 17. nóvember. Var það gert til að vinna upp skekkjuna sem hafði safnast upp (sjá nánar hér).  Ef mér misreiknast ekki hefur 9. mars 1685 samsvarað 20. mars miðað við  gang himintunglanna. 

Veturinn 1685 kom hafís á einmánuði (fljótlega í kjölfar mannskaðans) og lá allt til höfuðdags eða loka ágúst nyrðra.  Skip, einkum frönsk brotnuðu í ísnum og "skipverjar lentu miklum hrakningum en komust sumir til lands kvaldir og kaldir af hungri og frostum" eins og þar segir. Veturinn áður var hins vegar nefndur hlutaveturinn mikli.  Fiskafli var þá frábær um kringum allt land, "svo menn mundi ei aðra eins hluti og í Breiðafirði barst fiskurinn svo á land á góu og þorra að eigi varð borið hjá sumum".

Ekki er því furða að loknum metvetri við öflunar fanga að vermenn hafi sótt sjóinn stíft þann næsta með von um skjótfengin afla. Góuþrælsveðrið á miðri vetrarvertíðinni gerði hins vegar stórfelldan usla, skipstapar ofan á alla þá sem fórust þennan dag.  

xxxxxxx

Sigurður Þór Guðjónsson hefur safnað saman á aðgengilegan hátt annálslýsingum á veðri og tíðarfari og í listanum hans hér er sér skjal um árið 1685. 

Bjarni Jónsson málaði bátinn hér að ofan, en Bjarni gerði á sinni tíð fjölda verka af bátum og sjósókn fyrri tíma. Neðri teikningin er fengin af vef menningarsetursins að Útskálum. 

Nú rignir drjúgt í Grundarfirði

Milt og rakt loft er yfir landinu þennan föstudaginn og leysingin er drjúg.  Fyrir vestan land kúra hægfara kuldaskil sem þó þokast í átttina til landsins.  Frá þessu öllu rignir, en hvergi þó meira en á Snæfellsnesi, við innanverðan Breiðafjörð og á sunnanverðum Vestfjörðum.

Í Grundarfirði byrjaði úrhellið að ráði um kl. 6 í morgun og síðan þá (til hádegis) hefur hellirignt í orðsins fyllstu merkingu.  Ekki oft  sér maður úrkomuákefðina fara yfir 10 mm/klst og enn sjaldnar í einhvern tíma að ráði.  En í Grundarfirði hefur ákefðin verið þetta 13-14 mm/klst í allan morgunn og lætur nærri að uppundir 70 mm hafi mælst á um 6 tímum.  Og það sem meira er, það lítur ekki út fyrir að það fari að stytta upp fyrr en í nótt.  Er erfitt á ég að trú því að þetta mikil ákefð haldist alveg fram á kvöldið.

Spákortið af Brunni VÍ og gildir kl. 12 í dag sýnir þessa stöðu nokkuð glöggt.

Afbrigðilegur vetur í N-Evrópu

Í Skandinavíu og norðanverðri Evrópu þótti veturinn með kaldasta móti og sums staðar meiri snjór en menn eiga að venjast.  Veturinn í veðurbókum margra á norðurhveli endar 28. febrúar.  Við á Íslandi teljum hins vegar með réttu mars til vetrarmánaða og í veðurfarsyfirliti er veturinn því mánuði lengur hér en annars.

Í S-Svíþjóð gáfu mælingar til kynna að ekki hefði verið þar kaldara frá 1963.  Á landsvísu er þetta kaldasti vetur frá 1987.  Veturinn þótti snjóþungur í S-Svíþjóð og víða voru sett snjódýptarmet, um og yfir 100 sm t.d. á Gautalandi við Gautaborg og þar um slóðir.

Í Danmörku var meðalhiti vetrarins -1,5°C eða 2,0 stigum undir meðallagi.  Kaldasti veturinn frá 1996 og sá 17. í röð kaldra vetra frá upphafi mælinga 1875.  Meðalhiti þessara þriggja mánaða var um -1,5°C heilt yfir landið.  Þetta er vissulega kalt og í samanburði við Reykjavík sýnist mér í fljótu bragði að í um þrjú skipti á síðustu 50-60 árum hafi verið álíka kalt samanlagt þessa sömu mánuði. 

Í Noregi þótti hitinn líka lágur og reiknaður vera um 2,5 stigum undir meðallagi og það gerir veturinn þann 11. kaldasti frá árinu 1900. Á vesturströnd Noregs hafa menn nokkrar áhyggjur af vatnsforða hinna fjölmörgu vatnsaflsvirkjana sem þar er að finna. Stólað er mjög á ríkulega vetrarúrkomuna í rekstri þessara stöðva, en í ár reyndist hún vera aðeins 28% af meðallagi og hefur aldrei verið minni. 

"Austan fjalla" í Noregi, við Osló og þar um slóðir hefur á sama tíma verið fremur snjóþungt, þótt úrkoma hefi verið langt undir meðallagi.  Þar var eftir því tekið hvað frostið var viðvarandi og kom nánast ekki þíða frá því á í byrjun desember og fram undir lok febrúar.  Norðar og reyndar í allri N-Skandinavíu þótti tíðarfarið hins vegar ekki vera eins afbrigðilegt.  Þar hefur t.a.m. oft orðið mun kaldara en nú.

Víðar í N-Evrópu var tíðarfarið með nokkrum ólíkindum, en hafa verður í huga að fólk flest var orðið nokkuð vant hinum ríkjandi mildu vetrum síðustu 15 árin eða svo. Í Hollandi segir veðurstofan þar í landi að veturinn hafi verið sá kaldasti frá 1979 og í S-Englandi hefur ekki verið snjóþyngra frá 1982 og ekki kaldar í 31 ár. 

Og hver skyldi svo vera ástæða þessarar köldu og og snjóþungu tíðar ?  Í raun er hægt að kenna veðurfarið einu afdrifaríku atrið að mestu.  Nefnilega því að Azoreyjahæðin hefur ekki haldið sig á réttum slóðum í vetur.  Eins og ætla má af heiti þessa fyrirbæris er alla jafn háþrýstisvæði á Atlantshafi með miðju nærri Azoreyjum úti af Portúgal.  Vitanlega er á legu hennar og umfangi ýmiskonar breytileiki eins og gefur að skilja. Þetta gríðarmikla háþrýstisvæði hefur mikið að segja um allan lægðagang austur yfir Atlantshafið og beinir það mildu og röku lofti af hafi með SV-vindum inn yfir norðanverða Evrópu og ekki síst er úrkomusamt norður með allri V-strönd Noregs og eins hér á landi.  Hæðin góða hefur lengst af í vetur verið á hálfgerðu flandri.  Í fyrsta lagi hefur meðallega hennar verið bæði sunnar og vestar á Atlantshafi og stundum hefur hún klofnað upp í tvö eða fleiri smærri kerfi og jafnvel skotið kryppu hingað norður eftir, yfir sunnanvert Grænland og Ísland, eins og var raunin lengi í janúar. 

Myndirnar eru fengnar af síðum SMHI og DMI og ljósmyndari hraustu konunnar í ísbaðinu í Danmörku er Jens Hjortkjær.    Veðurfræðingurinn er óþekktur en veðurkortið sýnir engu að síður Azoreyjahæðina á góðum degi þegar hún ræður ríkjum á N-Atlantshafi. 

Svellkalt á Héraði

Við sem fórum út í slabbið og slydduhraglandann í morgun suðvestanlands í hita nærri +1°C eigum kannski erfitt með að trúa því að á sama tíma var frostið 21 stig á Egilsstaðaflugvelli.  En það var nú engu að síður raunin kl. 09 í morgun.

Norðaustan- og austanlands hefur verið kyrrt og bjart síðustu tvo til þrjá sólarhringana og snævi þakið yfirborðið kólnað rækilega.  Hitahvarf við jörð er staðreynd á Héraði og reyndar víðar til landsins austan- og norðaustantil.  Þannig fór frostið í 23 stig við Mývatn.  Ekki þarf nema tiltölulega hæga gola til að blanda upp loftinu við jörð og við það minnkar frostið til mikilla muna.

Myndin er af Skriðuklaustrií "vetrarbúningi" og fengin af vefnum east.is

1. mars 2010 - fegurð úr lofti

Það er Veðurstofan sem réttir af og sker þessa sérlega fallegu MODIS-mynd kl. 13:40.

Snjór er yfir stórum hluta landsins. Athyglisverð er "skellan" yfir Fljótshlíðinni eða þar um slóðir og snjóleysið er áfram til norðvesturs lengst upp á Biskupstungnaafrétt.

 

Illviðrið í Frakklandi í gær - manntjón af gáleysi

Stormurinn illskeytti sem gekk yfir Frakkland, Niðurlönd og N-Þýskaland í gær hefur ekki fengið mikla umfjöllun hér á landi þrátt fyrir meira manntjón af völdum óveðurs en mig rekur minni til síðustu árin a.m.k.  Sjónir manna beinast eðlilega kannski að skjálftanum risastóra við Chile.

Látum vera að milljón manns hafi orðið fyri rafmagnsleysi, líka þó hús og eignir hafi skemmst í veðurofsanum, en að um 50 manns skuli láta lífið beinlínis vegna veðursins er mikið og krefst þess að málin séu skoðuð ofan í kjölinn.  Lægðin sem óveðrinu olli reyndist sérlega illskeytt.  Sjá má á meðfylgjandi korti af BBC hver ferill lægðarinnar var.  Miðjan var yfir norðvestanverðum Iberíuskaganum síðdegis á laugardag (27. feb) og tók síðan strikið yfir norðaustanverðan Biscayaflóa um leið og hún dýpkaði.  Veðurkortið sem fengið er af Brunni Veðurstofunnar sýnir ástand mála kl. 03 aðfaranótt sunnudags.  Lægðin var um 970 hPa, ekki svo djúp, en hún var mjög kröpp.  Sérstaklega er SV-vindröstin sunnan lægðarmiðjunnar skeinuhætt.  Kjarni vindsins þar fór yfir hið fagra hérað Vendee og með fylgdi allt að 8 m ölduhæð. 

Flestir þeir sem létust bjuggu í strandbænum L'Aiguillon-sur-Mer í Vendee.  Eftir því sem ég kemst næst æddi flóðbylgja yfir sjóvarnargarð sem þarna er og yfir hjólhýsabyggð handan hans.  En garðurinn sem vernda á íbúanna fyrir ágangi sjávar er víst frá tímum Napóleons og yfirvöld hafa lengi gert sér grein fyrir því að hann þyrfti að styrkja og hækka. Helst að færa hann jafnframt lengra upp á land, en sú ráðstöfun mundi fórna eftirsóttri ströndinni.  Þetta er klassískt álitamál í skipulagi strandhéraða sem vinsæl eru hjá ferðafólki, einkum að sumarlagi.  Íbúar Vendee  eru ómyrkir í máli í fjölmiðlum í dag og saka stjórnvöld um fyrirhyggjuleysi.

En hvað með veðurspár ?  Af hverju voru strendurnar ekki rýmdar ef hætta var á öldugangi og hárra sjávarstöðu ? Alla þessi þætti á að vera hægt að sjá fyrir í dag.  Spákortið hér er dönsk útgáfa úr HIRLAM spákerfinu.  Reiknuð sólarhringsspá gerði ráð fyrir þessari þróun, nánast í smáatriðum. Ef eitthvað að þá var lægðin spáð dýpri en reyndin varð síðan.

Ekki er að efa að veðrinu var spáð, en hvað þá með viðvaranir til fólks svo ekki sé talað um viðbragðsáætlanir.  Við fyrstu sýn virðist þessi mál hafa verið í algjöru skötulíki hjá Frökkum og hægt hefði verið að koma í veg fyrir flest þessara dauðsfalla.    

Næsta skot hér suðvestanlands á morgun

Flest bendir nú til þess að í fyrramálið geri ofanhríð og kóf um suðvestanvert landið.  Þökk því að það skuli vera laugardagur !

Fyrir suðvestan land eru nú að ganga í samkrull heimskautalægð (sem kemur úr norðvestri) og önnur smálægð að venjubundnari gerð.  Þær sameinaðar stefna beint hingað til lands þegar kemur fram á morgundaginn.  Vindáttin verður ASA eða svo og víða 10-15 m/s.  Á Reykjanesi, Höfuðborgarsvæðinu fer að hríða á milli kl. 06 og 09 í fyrramálið og það gæti orðið talsvert kóf.  Eins á Suðurlandi frá því fyrr um morguninn.  Þessu fylgir hlýrra loft og hægt verður að tala um hitaskil.  Í kring um Vík mun hlána um kl. 09 í fyrramálið á þeim slóðum sem og með suðurströndinni verður hitinn um +4°C síðdegis og komin rigning á láglendi.  Hins vegar er allt útlit fyrir að það nái ekki að hlána vestar, a.m.k. ekki fyrsta kastið.  Jafnvel gæti það farið svo að þessi skil lægju meira og minna yfir vestanverðu landinu meira og minna á morgun. 

Myndin er fengin af vef Dundee og er frá kl. 14:38. Heimskautalægðin suðvestur af Reykjanesi er greinileg sem og hitaskilin austar.  Allt stefnir þetta nú til okkar.

 

Snjódýptin 100 sm í Vík

Snjódýpt var metin og mæld á veðurathugunarstöðvunum Veðurstofunnar í morgun.  Í Vík í Mýrdal var hún álitin vera 100 sm eða eins meters jafnfallinn snjór.  Í gær þegar ofankoma var sem áköfust var vindur um og yfir 10-12 m/s.  Ekki svo hvasst en nægur vindur engu að síður til að feykja í skafla.  Athygli vekur að úrkoma síðasta sólarhring mældist ekki nema 10 mm.  Það er hvorki í samræmi við snjódýptina né heldur það fannfergi sem nú er í Mýrdalnum.  Það er líka alþekkt vandamálið sem fylgir úrkomumælingum í snjókomu og skafrenningi.

Mælingamanni í Vík hefur verið vandi á höndum við að meta jafnfallinn snjó, en engin ástæða er til þess að rengja mælinguna á nokkurn hátt.  Snjóþyngsli eru mikil í Vík og þar í kring. Á Stórhöfða er snjódýptin aftur á móti ekki nema 15 sm.  Pálmi Freyr Óskarsson veðurathugunarmaður sagði hér í nótt að skafið hefði af Höfðanum í rokinu í gær og lítill sest þar til að snjónum.

Við sjáum líka á þessu landsyfirliti að við Skeiðsfoss í Fljótum er mæld snjódýpt 85 sm.  Þar hefur verið að bæta á snjóinn jafnt og þétt síðustu 10-12 dagana.  

Meira um snjódýptarmælingar, vandkvæði þeirra og skráð met frá Skeiðsfossi 1995 má lesa í pistli Trausta Jónassonar.