Kuldaskil sem láta ekki mikið yfir sér

Afar fróðlegt hefur verið að fylgjast með veðri og breytingum hér suðvestanlands við það að fá nokkuð krappa og afar hraðfara lægð svo að segja yfir hvirfilinn á sér. Lægðina má sjá á greiningarkorti með skilum frá Met Office í Exeter og gildir kl. 18:00

Lægðum þeins og þessari fylgja hitaskil og með þeim rigning.   Strax í kjölfarið  hlýnaði og var hitinn í skamma stund hér suðvestanlands  um 7°C.  Allt í lagi með það, en maður veit að þegar svo er ástatt koma kuldaskil úr suðvestri fyrr en seinna.  Með lægð dagsins er ekki hægt að segja annað en að kuldaskilin séu með þeim fínlegustu sem yfir höfuð sjást.  

 

Á meðfylgjandi ratsjármynd Veðurstofunnar frá kl. 20:07 í kvöld má sjá mjóa og nokkuð beina línu í stefnu norður-suður yfir Reykjanesskagann.  Þetta eru sem sagt kuldaskilin.  Þó þau láti  ekki mikið yfir sig úrkomulega séð fylgir þeim alger veðurbreyting.   Þannig féll hitinn á Keflavíkurflugvelli úr 7°C í 3°C á 1/2 klst um leið og þau gengur yfir. Eins snerist vindáttin úr S í VSV eins og hendi væri veifað.  Loftið handan skilanna er ekki bara kaldara heldur inniheldur það líka mun minni raka.  

Þó svo að vindáttin sé nú út i vestur er loftið enn svo þurrt að engra élja er að vænta á þessum slóðum fyrr en síðar í nótt þegar þetta heimskautaloft að uppruna hefur náð að drekka í sig dálitla vatnsgufu úr hafinu og varmaskipti hafs og lofts að mynda éljaklakka. 

Óskemmtileg staða

Krappar lægðir sem skjótast til norðurs fyrir vestan landið eru oft til mikilla leiðinda.  Fyrst hvessir af SA á undan aðalskilum lægðarinnar, en það er einkum "krókurinn" eða afturbeygðu skilin sunnan lægðarmiðjunnar sem fylgjast þarf með. 

Á tiltölulega mjóu belti eða svæði getur leynst undir "króknum" mjög hvöss SV-vindröst.  Þetta er þar sem milda loftið er komið hringinn nánast og er keyrt niður af kröfug niðurstreymi kalda loftsins.  Á þessum sloðum geta leynst talsverðar hitaandstæður sem eiga sinn þátt í því hve hvasst verður. 

Tunglmyndin sem hér fylgir er af vef VÍ frá kl. 13:41 og sýnir þetta glöggt ofan frá  Svæðið eða beltið sem um ræðir virðust stefna beint á suðvestanvert landið og síðar vestanvert Norðurland.  Það er þess vegna sem veðurfræðingar hafa verið að trekkja upp vindaspár í morgun. 

 

MODIS-mynd 5. febrúar

Það er alltaf áfangi og til marks um það hvað daginn er tekið að lengja þegar MODIS-myndir frá NASA taka að berast að nýju eftir að hafa verið í myrkri í desember og lungann úr janúar.

Ingibjörg Jónsdóttir sendi mér eina frá í dag.  Hún er rétt af og löguð til.

Þrátt fyrir leysinguna að undanförn er talsverður snjór á hálendinu og þarf ekki að fara nema upp í um 300 til 400 metra hæð til að komast upp í talsverðan snjó. Hins vegar er víða auð jörð á láglendi, s.s. á Suðurlandi eins og myndin ber með sér. 

En takið eftir löngum skuggum.  T.d. frá Grímsfjalli í Grímsvötnum.  Annar er frá Eiríksjökli og mætti halda að norðan hans væri orðið til nýtt stöðuvatn.  Sjálfur blasti Eiríksjökull í öllu sínu veldi úr Bláfjöllum baðaður í sólskini um svipað leyti og myndin var tekin kl. 13:46. 

Loftið var sérlega tært í dag, eftir að frekar kalt og þurrt loft náði aftur til landsins í nótt.  Vestantil er þunn hákýjabreiða yfir öllu.  Hún er hálfgagnsæ og virðist landið í hálfgerðri þoku undir henni.  

Engir 60 sm í Róm

Það má vel sjá á myndunum að engir 60 sm af snjó eru í Róm.  Hér hefur ein fjöður orðið að nokkrum hænum.  Vel má vera að snjódýpt í nágrenninun, e.t.v. úr fjöllunum ofan Rómar hafi verið eitthvað í þessa veru.  Sýni hér mynd til samanburðar sem gefur til kynna hvernig 35 til 40 sm snjódýpt leggst yfir í stórborg. Hún er frá New York 9. febrúar 1969 eftir frægt hríðarveður þar í landi þar sem nánast allt fór úr skorðum í nokkra daga. 

En "fannfergið" í Róm er engu að síður athyglisvert, ekki síst fyrir þær sakir að snjóinn skuli ekki taka jafnharðan upp.  Það eitt er vísbending um afbrigðilega tíð.  Íbúar þetta sunnarlega búa ekki yfir snjóskóflum og ég efast reyndar stórlega um að vélamiðstöð Rómarborgar geri ráð fyrir hálkuvörnum gatna yfir höfuð. 

Herinn kvaddur til vegna snjós

Kuldakaflinn á meginlandinu nær hámarki

Nú er búið að vera ansi kalt á meginlandi Evrópu í bráðum viku.  Í raun er ekkert óvenjulegt þarna á ferðinni. Allt að  20 til 25 stiga frost í A-Evrópu er ekki sérstaklega mikill kuldi á þessum slóðum.  Sennilega kom hann íbúunum engu að síður í opna skjöldu því það var búið að vera nokkuð milt það sem af er vetri. Það að fólk láti lífið í frostinu er fyrst og fremst samfélagslegt vandamál, það að allir eigi ekki kost á húsaskjóli er vandinn ekki kuldinn. Honum er í siðuðum samfélögum hægt að verjast.

Engin met hafa verið sleginn eftir því sem ég best veit.  Háþrýstingur með miðju yfir NV-Rússlandi hefur verið með meira móti og teygt anga sína yfir N-Skandinavíu.  Þannig mældist loftvogin 1058 hPa í N-Svíþjóð fyrir skemmstu og ekki verið hærri í 40 ár.

Það sem hefur ef til vill verið óvenjulegast er hvað raunverulega kalt loft hefur náð í ríkum mæli suður á Miðjarðarhaf með tilheyrandi snjókomu þar.   Snjókoma er þar fátíð þar sem tiltölulega hár sjávarhitinn kyndir undir.  Éljagangur á þessum slóðum verður hins vegar sérstakur og tilkomumikill þegar ískalt meginlandsloftið vellur út yfir heitt hafið.  Myndin til vindstri er frá Palma á Mallorka, en MODIS-myndin hér að ofan var tekin í morgun og sýnir fínlega skúra- eða éljagarðanna á Miðjarðarhafinu undan Frönsku Rivierunni og undan Spánarströndum.

Vetrarharðindin verða skammvinn ef spár ganga eftir.  Í Vestur-Evrópu og Skandinavíu víkur kuldinn í vikunni að mestu þegar Atlansthafsloftið nær að nýju inn á land í stað þess að beinast norður á bóginn s.s. yfir okkur. 

NASA skrúfan

Ég eins og fleiri hef verið agndofa yfir því hvernig virt bandarísk vísindastofnun hefur verið að leiðrétta eftir sínu höfði mæliröð hita héðan frá Íslandi á síðustu öld og skrúfað hitann niður í orðsins fyllstu merkingu.    Ágúst H. Bjarnason vakti fyrst athygli á þessu hér 21. janúar sl. En eins og Halldór Björnsson bendir réttilega á í athugasemd hjá Ágústi (neðst) er þessi leiðrétting ekki gerð hjá NASA heldur hjá NOAA. Skiptir e.t.v.  ekki öllu máli þegar upp er staðið.  

Myndin í þessu einkennilega máli hefur verið að skýrast smám saman og greinilegt er að leiðréttinginn er einkum viðhöfð á þeim tíma þegar mælistaðurinn í Reykjavík var á þaki Landsímahússins við Austurvöll 1931- 1945.  Það hittist þannig á að þetta tímabil er jafnframt þau 15 árin sem hvað hlýjast varð á Íslandi á 20. öldinni.   Halldór rekur þetta með þessum orðum:

" Hinsvegar er ljóst að staðsetning mælisins upp á þaki Landsímahússins var óheppileg, þar mældist kerfisbundið meiri hiti en á nálægum stöðvum. Vegna þessa er full ástæða til að til að leiðrétta mæliröðina, en vel er hugsanlegt að leiðréttingin (um 0.4°C) sé full mikil. Þessi leiðrétting kann að verða endurskoðuð síðar. Slíkt hefði þó óveruleg áhrif á langtímaleitni lofthita í Reykjavík (og engin á hnattrænt meðaltal)."

Það hvarflar hins vegar ekki að mér eina einustu stund að þessi hastarlega niðurfærsla hitans í Reykjavík  sem gerð er hjá NOAA sé meðvituð og í þeim tilgangi að hagræða niðurstöðum eða sýna fram á einhverja leitni hitans.

Hitt er annað mál að allur hræringur eins og þessi dregur úr trúverðugleika þessara tilbúna hnattrænu hitaraða sem menn hafa keppst við að reikna áratugi og aldir aftur í tímann fyrir jörðina alla.  Mælingarnar sjálfar ljúga ekki og alls ekki þær sem gerðar hafa verið lengi með svipuðum aðferðum á sama stað.  Vissulega hefur verið flakk á mælitækjum í Reykjavík og einnig á Akureyri.  Umhverfi hefur breyst. Það á hins vegar síður við í Stykkishólmi sem státar af samfelldum mælingum frá 1845 á hita og loftþrýstingi. Dálítið flakk reyndar innanbæjar á mælum. Slíkt á ekki við á Teigarhorni frá (1873) eða Grímsey (1874). Alltaf þarf samt að gera smávægilegar leiðréttingar á röðum eins og þessum með breyttum aðferðum eða tækjum, nú eða þegar mælitímar dagsins er hnikað.  Brýnt er þá að halda aðskildum frumgögnum og þeim sem meðhöndluð eru á einhvern hátt.

Línurtið sem hér fylgir til hægri  sýnir árshita í Stykkishólmi skv. gagnaröð Veðurstofunnar. Græna línan er 11 ára meðaltal.  Ég teiknaði þetta sjálfur upp í kvöld í Excel og túlki nú hver fyrir sig hver leitnin er ! 

Eyður fyrri áratuga á víðfemum svæðum jarðar, s.s. á Kyrrahafi og á suðurhvelinu hafa valdið þeim sem sýsla með tilbúnu hnattrænu hitaraðirnar talsverðum heilabrotum. Það þarf að geta í þessar sömu eyður þar sem mælingar á stangli eru grundvöllur mats heilu heimshlutanna. Allar þessar aðferðar bera með sér ákveðna óvissu sem rétt er að hafa í huga þegar borinn er saman hitinn í dag og við þann sem var fyrir 100 eða jafnvel 200 árum.  Nema þar sem viðurkenndar mælingar hafa verið viðhafðar. Þær segja nefnilega sína sögu.

Það er aðeins síðustu tvo til þrjá áratugina sem að veðurfarsvísindin hafa náð utan um hnattrænan hita jarðar með góðu móti. Eða frá þeim tíma er farið var að mynda jörðina utan úr geimnum með hitamyndavélum.  Tiltölulega auðvelt er því í dag að reikna og bera saman hita síðasta árs, 2011 við 1997 svo dæmi sé tekið.  En að ætla að setja það á mælistiku með 1940 eða 1890 (tvö ár af handahófi) er slíkt talsverðum vafa undirorpið.

Sjálfur hef ég tekið lítinn þátt í þeim metingi og samanburði sem gengur út á einstök ár  með  tilbúnum hnattænum hitaröðum.  Mér er nokk sama hvort árið í ár sláa út það síðasta með minnsta mun.  Tilviljun ræðir mikið til um röðun einstakra ára í hita, m.a. hvort hafstraumar í Kyrrahafinu séu í El-Nino fasa eða La-Nina. Áratugasveiflur eru áhugaverðari og nú um þessar mundir m.a. hvort hiti sé hærri á yfirstandandi hlýskeiði sem hófst 1995-1997 en það sem varð fyrir miðja 20. öldina. Skoða má mælingar í Stykkishólmi eða Teigarhorni í því skyni.  Ef munur er þar á væri hægt að skýra hann með hnattrænni hlýnun.  Ég segi "væri" því  samanburður tveggja sams konar kuldatímabila yrði einnig að vera með áþekka leitni og að því gefnu að nærtækari staðbundnari skýringar væru ekki fyrir hendi. 

Mitt mottó í þessum efnum hefur ætið verið eitthvað í þessa veru: Treystum heldur á góðar  mælingar en fullkomnustu veðurfarslíkön hvers tíma.   En þá gerir maður líka greinarmun á spálíkönum (til framtíðar) og þau sem sem ætlað er að geta í eyður og gloppur fortíðar. 

Umræða um þessi mál heldur áfram.  Hún er holl og vekur menn til umhugsunar um veruleika sem er ekki alltaf eins og hann er séður. 

 

 

Útibúið frá Síberíuhæðinni

Haraldur Ólafsson talaði um helgina í sjónvarpsveðrinu um útibú frá Síberíuhæðinni sem taka mundi sér bólfestu við Eystrasaltið með tilheyrandi vetrarhörkum.  Skemmtilega orðað hjá Haraldi.

Danska Veðurstofan, DMI talar um að vetur konungur sé væntanlegur langt úr austri og þar er spáð nokkru frosti næstu daga. Kuldinn á meginlandi Evrópu er stílbrot fyrir veðráttu þessa vetrar, því lengst af hefur verið milt og rakt.  Í það minnsta í V-Evrópu.  

Skýringuna má að talsverðu leyti finna í bylgjubroti í háloftaröstinni.  Þýðan mikla og leysingin hér um helgina er hluti þessa bylgjubrots sem líka má sjá á meðfylgjandi háloftaveðurkorti frá  því á hádegi í gær sunnudag (29. jan). Það er fengið af Brunni VÍ og sýnir vind í 300 hPa þrýstifleti í 8 til 9 km hæð. 

Skotvindurinn var á þessum tímapunkti til norðurs á okkar slóðum og í stað þess að bylgjan haldi áfram til austurs má segja að hún brotni fram yfir sig með þeirri afleiðingu að sterkur N-vindur greinir sig frá (slitnar í sundur frá meginröstinni)  suður yfir England og Frakkland.  Við það opnast rás eða farvegur fyrir kalt meginlandsloft úr austri. Hefði bylgjan ekki brotnað streymdi milt Atlantshafsloftið inn yfir meginland Evrópu.  

Því er spáð að næstu tvær jafnvel þrjár háloftabylgjur fari sömu leið í vikunni og brotni, en síðan komi ástandið til með að jafna sig.  Þá verður minna útslag bylgnanna og meiri vestanvindur þarna uppi í stað N- eða S-áttar. Þá mun hlýna aftur og Síberíukuldinn verður á hröðu undanhaldi.  Vissulega er þetta spá með öllum fyrirvörum og allt það, en gangi hún eftir má segja að Síberíuútibúinunu verði lokað strax í byrjun næstu viku og það áður en köld útlánin þaðan fara að bera vexti og vaxtavexti fram á vormánuði.   

 

NAO í Landanum

Kom mér nokkuð á óvart í dag þau viðbrögð sem ég fékk á þann hluta sjónvarpsþáttarins Landans sem sýndur var í gærkvöldi á RÚV. Þar  gerði ég tilraun til að útskýra tíðarfarið og Norður Atlantshafssveifluna (NAO) það sem af er vetrarins. 

Hafði líka gaman af því að taka þátt í gerð efnis um veður þar sem hefðbundin tölvugrafík var hvíld og notast við óhefðbundnar og dálítið "gamaldags" leiðir til miðlunar.  Snjókúlan eða hálfhnötturinn sem Úlfur Grönvold grafíkmeistari og æskufélagi minn átti heiðurinn af er nú vísast með öllu horfinn eftir leysinguna síðustu dægur  í bakgarði Efstaleitisins.

Hér er tengill á þennan hluta Landans og önnur hér á þann hluta sem sýndi öðlinginn og sannkallaðan "snjóathugnarmann" Íslands Odd Pétusson ásamt Erni Ingólfssyni að störfum í snjógryfju ofan Skutulsfjaðar.  

Leysingin um helgina

Ekki er hægt að segja annað en að leysingin um helgina verði ákveðin ofan í allan þann snjó sem fyrir er. Það fer saman hvassviðri, 5 til 7 stiga hiti og talsverð rigning sunnanlands og vestan í meira en sólarhring á morgun og fram á sunnudag.

Snjórinn er vitanlega feykilega mikill suðvestanlands og megnið af honum er nýlegur og hann er því auðleystur.  Undir er klaki, en þó ekki þar sem vel hafði verið hreinsað í síðasta blota.  Það losnar um snjóinn, hann blotnar síðar í dag þegar skil lægðar gangi yfir.   Upp úr miðjum degi á  morgun byrjar vatnselgurinn fyrir alvöru þegar tekur að rigna samfellt aftur um sunnan- og vestanvert landið  með vindi og hlýindum.  

 

Ferlið verður að öllum líkindum í stórum dráttum þetta:

Mildara loft kemur úr suðri og suðvestri í dag.  Úrkoma fellur á láglendi  snjór til að byrja með og síðan slydda, en  rigning í restina, en skilin fara yfir landið í kvöld.  Það kólnar ekki á eftir þessum skilum.  Öðru nær því lægðabylgja langt suð-suð-vestan úr höfum nálgast í kjölfarið og er henni spáð hér fyrir vestan landið.

Frostmarkshæðin hækkar og nær 1.500-2.000 metra hæð um hádegi á morgun þegar nokkurs konar hitaskil fara yfir og til norðurs.  Eftir það SSA-átt á landinu, um það bil 15-18 m/s suðvestanlands, en sums staðar stormstyrkur, um vestanvert landið, allt fram á miðjan dag á sunnudag.

Lægðabylgjan hér suðvesturundan beinir úrkomusvæðum yfir landið og úrkomuákefðin eykst annað kvöld og sérstaklega snemma á sunnudag, áður en kuldaskil þessa kerfis fara austur yfir landið um miðjan sunnudag að telja.  Þá kólnar hratt aftur niður undir frostmark og leysingunni lýkur þar með.

Á einum sólarhring, frá hádegi á morgun og til hádegis á sunnudag má gera ráð yfir umtalsverðri rigningu.  Ég er að giska á að hún gæti orðið 20-25 mm í Reykjavík og staðbundið mun meiri sunnan og vestanlands, allt að 40-70 mm eins og við Hengil og á Bláfjallasvæðinu, eins á Snæfellsnesi og sunnanverðum Vestfjörðum þar sem úrkoma mælist oft mikil í veðuraðstæðum eins og þessum.  

Hér fylgja tvö spákort frá HIRLAM af Brunni Veðurstofunnar.  Keyrsla frá  kl. 06 í morgun og fyrra kortið sýnir þrýsting, vind og 3 klst úrkomu á morgun laugardag kl. 15.  Við sjáum lægðabylgjuna sem er vaxandi og sunnan strauminn með mildu og rigningarsömu lofti.  Seinna kortið gildir kl. 12 á sunnudag í þann mund sem kuldaskil lægðarinnar (miðjan þá kominn upp undir Grænlandsströnd) eru komast inn á vestanvert landið.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Lokun Hellisheiðar í söguljósi

Vegurinn um Hellisheiði austur fyrir fjall hefur nú verið ófær og lokaður í um sólarhring. Hann verður  brátt opnaður samkvæmt nýjustu fréttum.

Í tilefni snjóþyngslanna hafa einhverjir verið að rifja upp samgönguerfiðleika á þessari leið hér fyrr á árum.  Við leit rakst ég á gamla frétt úr Tímanum frá 9. mars 1989.  Þann vetur var tíðin sérlega leiðinleg og snjóasöm um mest allt land.  Snemma í febrúar gáfust menn upp á að halda Hellisheiðinni opinni og umferð beint um Þrengsli.  Í meðfylgjandi frétt segir að bæði veturna 1983 og 1984 hafi vegur vegurinn verið lokaður vegna snjóa samfellt tvær til þrjár vikur í hvort skipti.    Þeir vetur báðir voru vissulega líka snjóþungir í sögulegu tilliti.

Skýringar starfsmanns Vegagerðarinnar eru samt þær að fjárskortur hafi ráðið mestu um það að menn hafi ekki lagt í að opna veginn þessar 4-5 vikur !

Á 23 árum hafa viðhorf vissulega breyst mikið til þjónustustigs samgangna, vegurinn líka verið lagfærður og tækjakostur orðið öflugri.  Það er hins vegar athyglisvert að þeir sem höfðu mest með fjármuni til þessara mála að gera voru þáverandi fjármálaráðherra Ólafur Ragnar Grímsson og samgönguráðherra sem var Steingrímur J. Sigfússon !  

Þessi nöfn hljóma eitthvað svo kunnuglega þó svo að manni finnist þetta fréttaljós eiginlega vera aftan úr fornöld.